افزایش جمعیت سالمندان و نگرانی درباره ظرفیت تربیت پزشک در ایران

تغییر ترکیب سنی جمعیت ایران می‌تواند مراجعات پزشکی، درمان بیماری‌های مزمن، مراقبت بلندمدت و نیاز به خدمات تخصصی را افزایش دهد. میزان آمادگی نظام سلامت تا اندازه‌ای به برنامه امروز برای آموزش و تأمین نیروی درمان بستگی دارد. اگر برنامه‌ریزی به زمانی موکول شود که تقاضا بالا رفته، فاصله چندساله میان پذیرش دانشجو و آغاز کار پزشک، جبران کمبود را دشوارتر می‌کند.

احمد دلبری، رئیس مرکز تحقیقات سالمندی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، با استناد به مطالعات جمعیتی سازمان ملل گفت که ممکن است تا سال ۲۰۵۰ حدود ۳۱ درصد جمعیت ایران، معادل نزدیک به ۲۹ میلیون نفر، ۶۰ ساله یا بالاتر باشند. به گفته او، چنین تغییری فقط به افزایش تعداد ویزیت‌ها محدود نمی‌شود. مدیریت هم‌زمان چند بیماری، مراقبت طولانی‌مدت، پیشگیری از ناتوانی و زمین‌خوردن، خدمات مرتبط با حافظه و تنظیم مصرف داروها نیز به نیروی آموزش‌دیده نیاز دارد.

فشار سالمندی بر تخت‌های بیمارستانی و خدمات درمانی

طبق مطالعات جهانی نقل‌شده در گزارش، نرخ بستری در گروه ۶۵ تا ۷۵ سال حدود سه برابر افراد زیر ۶۵ سال است. امیرحسین بانکی‌پور، نماینده مجلس، نیز گفت با آنکه در زمان اعلام آمار حدود ۷ درصد جمعیت کشور سالمند بود، سالمندان از حدود ۴۰ درصد ظرفیت تخت‌های بیمارستانی استفاده می‌کردند. این دو عدد به سهم جمعیت و استفاده از ظرفیت بیمارستان اشاره دارند و تصویری از تفاوت میان اندازه یک گروه سنی و نیاز درمانی آن ارائه می‌دهند.

علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، از هزینه‌های جسمی و مالی بیماری‌های مرتبط با پوکی استخوان سخن گفت. به گفته او، افزایش شمار سالمندان می‌تواند هم از مسیر درمان و بازتوانی و هم از مسیر کاهش کیفیت زندگی بیماران بر نظام سلامت فشار وارد کند. مراقبت در این دوره ممکن است از پیشگیری و تشخیص آغاز شود و پس از بستری نیز با توانبخشی ادامه پیدا کند.

از سوی دیگر، دلبری گفته است حدود ۹۵ درصد جامعه علوم پزشکی به کار تخصصی در زمینه سالمندی علاقه ندارند. از نظر او، این وضعیت می‌تواند دسترسی سالمندان به خدمات مناسب را در دهه‌های آینده محدود کند. افزایش شمار پزشکان به‌تنهایی همه نیازهای این جمعیت را پاسخ نمی‌دهد. نظام آموزشی باید برای مراقبت سالمندی و توانبخشی نیز نیرویی تربیت کند که بتواند نیازهای متفاوت این گروه را پوشش دهد.

تصمیم‌های شورا درباره ظرفیت پزشکی و دندان‌پزشکی

مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی که چهارم مهر ابلاغ شد، انتقال ۳۰ درصد ظرفیت پذیرش پزشکی و دندان‌پزشکی سال ۱۴۰۵ به مهر ۱۴۰۶ را پیش‌بینی می‌کرد. در تصمیم تازه، ظرفیت منتقل‌شده در محاسبه پذیرش سال ۱۴۰۶ از ظرفیت جدید کسر می‌شود. طبق برآورد گزارش، نتیجه عملی این روش کنار رفتن حدود پنج هزار ظرفیت جابه‌جاشده از پذیرش جدید است. شورای عالی انقلاب فرهنگی پیش‌تر در دی ۱۴۰۳ بر ثبات ظرفیت این دو رشته از سال ۱۴۰۵ به مدت سه سال تأکید کرده بود.

اثر این تصمیم هم‌زمان با پذیرش دانشجو در آمار پزشکان دیده نمی‌شود. ورود دانشجوی پزشکی به دانشگاه تا ورود او به چرخه درمان حدود هفت سال فاصله دارد. بنابراین دانشجویان ورودی ۱۴۰۶ در دوره‌ای کار خود را آغاز می‌کنند که بنا بر برآوردهای جمعیتی، تقاضا برای مراقبت سالمندی بیشتر خواهد بود. اگر ورودی امروز کاهش پیدا کند، اثر آن در همان دوره بر امکان تأمین نیروی انسانی آشکار می‌شود.

هدف برنامه هفتم برای سرانه پزشک

حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نماینده مجلس، گفت برنامه هفتم برای سال ۱۴۰۷ هدف ۲٫۳ پزشک به ازای هر هزار نفر را تعیین کرده است. به گفته او، رسیدن به این هدف حتی با ظرفیت‌های موجود دشوار است و کاهش پذیرش بدون سنجش شفاف پیامدها می‌تواند فاصله با هدف را بیشتر کند. او گفت اگر سازوکارهای موجود جلوی تصمیم‌های مغایر قانون را نگیرند، پیگیری قانون مستقلی برای تعیین ظرفیت پذیرش پزشکی را در مجلس دنبال خواهد کرد.

افزایش ظرفیت درمان سالمندان به مجموعه‌ای از تصمیم‌ها نیاز دارد. آموزش طب سالمندی، بالا بردن آگاهی عمومی و اصلاح مسیر مراقبت زمانی اثربخش‌اند که نیروی کافی برای ارائه خدمات وجود داشته باشد. از این رو، ارزیابی ظرفیت پذیرش باید هم به شمار پزشکان مورد نیاز و هم به نوع خدماتی توجه کند که بیماران سالمند در سال‌های آینده به آن احتیاج دارند.

سرانه پزشک و ظرفیت پذیرش دانشگاه دو شاخص با افق زمانی متفاوت‌اند. سرانه هدف‌گذاری‌شده برای ۱۴۰۷ به تعداد پزشکان نسبت به جمعیت در همان سال مربوط است. تغییر ظرفیت پذیرش در ۱۴۰۵ یا ۱۴۰۶ ابتدا بر شمار دانشجویان اثر می‌گذارد و پس از گذشت دوره آموزش، می‌تواند در شمار پزشکان ارائه‌دهنده خدمت دیده شود. از سوی دیگر، خدمات مورد نیاز سالمندان به بیمارستان محدود نیست و پیگیری بیماری‌های مزمن، تنظیم دارو و توانبخشی ممکن است در طول زمان ادامه داشته باشد. از این رو، موضوع مورد بحث در گزارش هم زمان‌بندی آموزش پزشک است و هم ترکیب تخصص‌ها و مهارت‌هایی که نظام سلامت باید برای دوره افزایش جمعیت سالمند در اختیار داشته باشد.